یکدست نبودن شیوه نوشتار کتاب های درسی و سردرگمی دانش آموزان و خانواده ها

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما:خطّ فارسى، به‌موجب اصل پانزدهم قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، خطّ رسمى کشور است و همه نوشته ها و اسناد و کتاب‌هاى درسى باید به این خط نوشته شود؛ از این رو باید قواعد و ضوابطى معلوم و مدوّن داشته باشد تا همگان، با رعایت آنها، هویت خط را تثبیت و حفظ کنند.

فرهنگستان زبان و ادب فارسى جمهورى اسلامى ایران، به‌حکم وظیفه‌اى که برحسب اساسنامه اش در پاسدارى از زبان و خطّ فارسى بر عهده دارد، از همان نخستین سال‌هاى تأسیس، در صدد گردآورى مجموع قواعد و ضوابط خطّ فارسى و بازنگرى و تنظیم و تدوین و تصویب آن‌ها برآمد و در نهایت در تاریخ ۳۰/ ۰۴/ ۱۳۸۰ «دستور خطّ فارسى» را تصویب کرد؛ اما نهاد فرهنگی و موثر آموزش و پرورش از به کارگیری رسم الخط یکدست براساس این مصوبه، سرباز زده و همین موضوع، سردرگمی دانش آموزان و خانواده و به خطر افتادن هویت خط فارسی را در پی داشته است. این موضوع زمانی اهمیت دوچندان می یابد که دشواری های موجود در خط فارسی را در نظر بگیریم؛ دشواری هایی مانند وجود شکل‌های گوناگون نوشتاری (سرهم‌نویسی و جدانویسی) و نبود تناظر میان حروف الفبا و آوا‌های زبان (خواهر و خاهر) و ...

برخی از پربسامدترین مصداق های یکدست نبودن شیوه نوشتار کتاب‌های فارسی اول تا ششم ابتدایی (در این کتاب ها، به ویژه جدانویسی و پیوسته نویسی واژه ها بسیار سردرگم است و مصوبات فرهنگستان رعایت نشده است):

•  سردرگمی در نوشتن واژه های "آنجا" و "آنها": در کتاب فارسی اول (صفحه ۲۹)، واژه "آنجا" به شکل جدا و در کتاب های فارسی سوم (صفحه ۱۴) و پنجم (صفحه ۲۴) به شکل پیوسته نوشته شده است. این در حالی است که براساس مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۱)، واژه "آنجا" باید پیوسته نوشته شود.
  واژه "آنها" نیز وضعی مشابه دارد؛ در کتاب فارسی اول (صفحه ۳۶) پیوسته و در کتاب های فارسی دوم (صفحه ۵) و سوم (صفحه ۱۳) بدون هیچ منطقی، جدا نوشته شده است.

• سردرگمی در جدانویسی یا پیوسته نویسی "تر" و "ترین": براساس مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۳)، "تر و ترین" همواره جدا از کلمه پیش از خود نوشته می شوند؛ درحالی که معلوم نیست براساس چه قاعده ای در کتاب فارسی سال چهارم (صفحه ۱۹) جدا و در کتاب فارسی سال ششم (صفحه ۵۱) پیوسته نوشته شده اند.
• سردرگمی در نوشتن واژه "است": در کتاب های اول تا ششم ابتدایی، واژه "است"، خلاف مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۵) و بدون هیچ دلیل علمی یا منطقی، در برخی واژه ها، "با الف" و در برخی دیگر، "بدون الف" نوشته شده است؛ برای مثال در فارسی اول (صفحه ۵۱: دریا است) و در فارسی پنجم (صفحات ۱۰: شگفتی هااست و ۱۱: آنهااست) خلاف مصوبه فرهنگستان "با الف" نوشته شده-است. درحالی که در فارسی چهارم (صفحه ۲۰: هواست) و فارسی ششم (صفحه ۳۲:شماست)، مطابق با مصوبه فرهنگستان "بدون الف" نوشته شده است.

• سردرگمی در نوشتن واژه "آنکه": این واژه براساس مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۲) پیوسته نوشته می شود؛ درحالی که وضع نوشتار آن در کتب فارسی ابتدایی سردرگم است؛ برای مثال در صفحه ۸ کتاب فارسی ششم ابتدایی، جدا و در دیگر قسمت های کتاب، پیوسته نوشته شده است.
• سردرگمی در پیوسته نویسی یا جدانویسی ترکیبات: واژه "خوشحال" در کتاب فارسی پنجم (صفحه ۲۶) به صورت جدا و در کتاب فارسی ششم (صفحه ۲۶) بدون هیچ منطقی، به صورت پیوسته نوشته شده است. همچنین مشخص نیست چرا در کتاب فارسی پنجم (صفحات ۳۵ و ۸) واژه "نگه داری" جدا از هم و واژه "غمخوارگان" سر هم نوشته شده است؛ یا در فارسی سال ششم صفحه ۲۰، چرا واژه "احوالپرسی"، سر هم و در صفحه ۴۷ چرا واژه "هم کلاس" جدا نوشته شده است. درحالی که فرهنگستان درخصوص پیوسته نویسی یا جدانویسی ترکیبات، قواعد خاص خود را دارد (صفحه ۳۹ مصوبه).
•  سردرگمی در پیوسته نویسی یا جدانویسی "به": براساس مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۵)، واژه "به" هرگاه صفت بسازد، به کلمه پس از خود می چسبد؛ درحالی که مشخص نیست برچه اساسی در کتاب فارسی ششم (صفحه ۵۸)، آن هم در یک جمله، برخورد دوگانه با این بندِ مصوبه شده است: "تصمیم بهنگام و جان فشانی به موقع".
• نوشتن نشانه کسره اضافه «ی» به جای «ء» برخلاف مصوبه فرهنگستان: در کتاب های ابتدایی، مصوبه فرهنگستان (صفحه ۲۸ و ...) درباره لزوم استفاده از نشانه یای کوچک (ء) به جای یای بزرگ (ی) رعایت نشده است.

قوانین بالادستی سند
- مصوبه «دستور خطّ فارسى»
- مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی
- سند تحول آموزش و پرورش - فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی مصوبه «دستور خطّ فارسى» را در جلسۀ دویست‌ویازدهم، در تاریخ ۳۰ /۰۴/ ۱۳۸۰ تصویب کرد.
- شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه ۵۸۶ مورخ ۰۶/ ۰۴/ ۱۳۸۵ موضوع فراگیر کردن دستور خط
فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی را با بهره‌گیری از رایانه تصویب کرد.
- در سند تحول آموزش و پرورش بر تقویت گرایش به زبان و ادبیات فارسی به عنوان زبان مشترک تاکید شده است؛ بدیهی است خط فارسی چهره مکتوب این زبان است.

تاکیدات رهبر معظم انقلاب
رهبر معظم انقلاب، مسئله خط فارسی را مربوط به بخش حقیقی و اصلی تمدن و از چیز‌هایی می-دانند که متن و سبک زندگی ما را تشکیل می دهد؛ اهمیت این موضوع در بیانات رهبر انقلاب به حدی است که ایشان مسئله خط را در کنار مسئله مهمی نظیر خانواده قرار می دهند. رهبر انقلاب همچنین در بیاناتشان پس از بازدید از سازمان صداو‌سیما در تاریخ ۲۸/ ۰۲/ ۱۳۸۳، خط کشور را یکی از نقاط برجسته و از شاخص های مهم فرهنگی کشور می شمارند و از کسانی که در دوران طاغوت با استدلال های کاملاً مجادله‌آمیز و مغالطه‌آمیز و خلاف واقع از تغییر خط دفاع کردند، انتقاد می کنند. رهبر انقلاب همچنین در دیدار رؤسای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی در تاریخ ۲۳/۰۵/۱۳۸۵، هویت ملی ما را وابسته به خط و زبان می دانند و بر حفظ و تثبیت آن‌ها تاکید می-کنند. 

مسئله بر زمین مانده
مسئله اینجاست که نهاد مهم آموزش و پرورش، باوجود نقش تاثیرگذار در ترویج رسم‌الخط یکدست، مصوبه دستور خط فرهنگستان را در کتاب های درسی اجرا نکرده و همین موضوع سبب سردرگمی دانش آموزان و خانواده های آنان شده است. توجه وزارت آموزش و پرورش به دستور خط مصوب فرهنگستان، از هرج و مرج و چندسلیقگی در نوشتار فارسی جلوگیری می کند. توضیح اینکه شیوه نوشتار در کتاب های درسی آموزش و پرورش، در موارد بسیار، خلاف مصوبه دستور خط فرهنگستان است.

نقش سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش در این میان بسیار مهم است. شورای هماهنگی پاسداشت زبان فارسی نیز که وزارتخانه های ارشاد، علوم، صنعت، اقتصاد، آموزش و پرورش، بهداشت و کشور و نهاد‌ها و سازمان هایی نظیر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صداوسیما، نیروی انتظامی، شهرداری، سازمان ثبت و سازمان میراث فرهنگی را شامل می شود، کم توجه به این موضوع مهم است.

سابقه موضوع:
دکتر حسن ذوالفقاری رئیس وقت گروه آموزش زبان فارسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی حدود ۹ سال پیش (۱۳۹۱) در گفتگو با خبرگزاری ها از برنامه دوساله فرهنگستان برای همسان‌سازی رسم‌الخط همه کتاب‌های درسی در همه مقاطع تحصیلی خبر داده بود که این وعده هنوز محقق نشده است.

دکتر غلامعلی حدادعادل رئیس فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی نیز در همان سال از مراحل پایانی اقدامات درخصوص انسجامِ رسم الخط کتاب‌های درسی با همکاری وزارت آموزش و پرورش گفته بود که این گفته نیز هنوز محقق نشده است.

پژوهشگر: دکتر امید جلوداریان